دیابت دیگر فقط یک بیماری فردی نیست؛ امروز به یکی از مهمترین چالشهای سلامت در بسیاری از کشورهای جهان تبدیل شده است. بیماریای که در گذشته بیشتر در سنین بالاتر دیده میشد، اکنون به دلیل تغییر سبک زندگی، کاهش فعالیت بدنی و تغییر الگوهای غذایی، افراد بیشتری را در سنین پایینتر نیز درگیر کرده است.
آمار دیابت در ایران
بر اساس گزارش فدراسیون بینالمللی دیابت (IDF)، در سال ۲۰۲۴ حدود ۵.۵ میلیون فرد بزرگسال در ایران با دیابت زندگی میکنند و شیوع دیابت در میان بزرگسالان حدود ۹ درصد تخمین زده شده است.
بر اساس دادههای «فدراسیون بینالمللی دیابت» (IDF) — که گروههای منطقهای همچون «انجمن آموزش دیابت گابریک» نیز مکرراً به آن استناد کرده و با آن همکاری میکنند — ایران از نظر مجموع تعداد بزرگسالان مبتلا به دیابت، در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) رتبه سوم را دارد.
آمار دیابت در منطقه
| کشور | تعداد تقریبی بزرگسالان مبتلا به دیابت |
|---|---|
| پاکستان | ۳۳ تا ۳۶ میلیون نفر |
| مصر | ۱۳٫۲ میلیون نفر |
| ایران | بیش از ۵٫۵ میلیون نفر |
| عربستان سعودی | ۴ تا ۵٫۳ میلیون نفر |
| سودان | ۳٫۸ میلیون نفر |
| مراکش | حدود ۲٫۸ میلیون نفر |
| عراق | حدود ۲٫۶ میلیون نفر |
| امارات متحده عربی | بیش از ۱ میلیون نفر |
| کویت | حدود ۹۰۰ هزار نفر |
| اردن، عمان و قطر | هرکدام حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار نفر |
قرارگرفتن پاکستان در این آمار به معنای خاورمیانهای بودن این کشور نیست؛ صرفاً نتیجه نوع دستهبندی سازمان منتشرکننده آمار است.
دلیل اینکه در بعضی آمارهای دیابت نام پاکستان در کنار کشورهای خاورمیانه دیده میشود، استفاده از تقسیمبندیهای منطقهای گستردهتر است. برای مثال، فدراسیون بینالمللی دیابت از منطقهای با عنوان خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) استفاده میکند که پاکستان نیز در تقسیمبندی آماری آن قرار گرفته است.
رتبهبندی شیوع دیابت در خاورمیانه و منطقه (MENA)
| رتبه | کشور | درصد تقریبی شیوع دیابت |
|---|---|---|
| ۱ | کویت | حدود ۲۵٫۶٪ |
| ۲ | قطر | حدود ۲۴٫۶٪ |
| ۳ | عربستان سعودی | حدود ۲۳٫۱٪ |
| ۴ | مصر | حدود ۲۲٫۴٪ |
| ۵ | بحرین | حدود ۲۲٫۱٪ |
| ۶ | امارات متحده عربی | حدود ۱۹٫۳ تا ۲۰٪ |
| ۷ | عمان | حدود ۱۵٫۵ تا ۱۶٪ |
| ۸ | اردن | حدود ۱۴ تا ۱۵٪ |
| ۹ | لبنان | حدود ۱۳ تا ۱۴٪ |
| ۱۰ | عراق | حدود ۱۱ تا ۱۲٪ |
| ۱۱ | ایران | حدود ۱۰ تا ۱۱٪ |
علت افزایش دیابت در ایران
چرا کشوری مانند ایران با هزاران سال فرهنگ غذایی، تنوع گسترده محصولات کشاورزی و دسترسی به مواد غذایی ارزشمند، باید با چنین حجم بالایی از دیابت مواجه باشد؟
آیا مشکل از کمبود مواد غذایی سالم است؟
یا از فاصله گرفتن ما از انتخابهایی که زمانی بخشی از فرهنگ غذاییمان بودند؟
دیابت نوع ۲؛ بیماری انتخابهای امروز
دیابت نوع ۲ معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست. ژنتیک، افزایش سن، کمتحرکی، اضافهوزن، استرس، شرایط اجتماعی و اقتصادی و نوع تغذیه همگی در شکلگیری آن نقش دارند.
دیابت و سبک زندگی
اما یکی از مهمترین عوامل قابل تغییر، سبک زندگی و انتخابهای غذایی روزمره است.
در سالهای اخیر، بسیاری از جوامع از جمله ایران با تغییر بزرگی در الگوی مصرف مواجه شدهاند. غذاهای سنتی جای خود را به غذاهای سریعتر دادهاند، مصرف محصولات فرآوریشده افزایش پیدا کرده و سهم مواد غذایی دارای فیبر کمتر در رژیم غذایی کاهش یافته است.
در واقع، مشکل اصلی این نیست که ما غذای سالم نداریم؛ مشکل این است که انتخابهای سالم، همیشه انتخاب اول ما نیستند.
دیابت و فرهنگ غذایی
آیا دیابت نتیجه فقر فرهنگی است؟
اگر بخواهیم صادقانه نگاه کنیم، شاید یکی از دلایل افزایش دیابت در جامعه، نوعی فاصله گرفتن از فرهنگ غذایی سالم باشد.
فرهنگ غذایی ایرانی در گذشته سرشار از عناصر ارزشمند بود:
- مصرف انواع حبوبات
- استفاده از غلات کامل
- حضور سبزیجات در وعدههای غذایی
- مصرف مغزها و دانهها
- استفاده از روغنهای طبیعی
- غذاهای خانگی با ترکیبات ساده
اما در گذر زمان، سبک زندگی تغییر کرد.
امروز بسیاری از افراد به دلیل کمبود زمان، تبلیغات گسترده، عادتهای جدید و دسترسی آسانتر، به سمت غذاهایی رفتهاند که معمولاً انرژی بالاتر و ارزش تغذیهای پایینتری دارند.
شاید بتوان گفت جامعهای که زمانی برای تهیه غذاهای سالم زمان بیشتری صرف میکرد، امروز گاهی سلامت را قربانی سرعت و راحتی کرده است.
این یک تناقض بزرگ است:
کشوری که منابع غذایی ارزشمند دارد، نباید یکی از نگرانیهای اصلی سلامت آن، افزایش بیماریهای مرتبط با تغذیه باشد.
ایران و کشورهای اطراف؛ چرا منطقه با بحران دیابت روبهرو شده است؟
منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا یکی از مناطقی است که با افزایش قابل توجه دیابت مواجه شده است. طبق گزارش IDF، این منطقه در سال ۲۰۲۴ دهها میلیون فرد مبتلا به دیابت داشته و انتظار میرود تعداد مبتلایان در دهههای آینده نیز افزایش پیدا کند.
کشورهای اطراف ایران نیز با این مسئله روبهرو هستند. عواملی مانند شهرنشینی، کاهش فعالیت بدنی، تغییر رژیم غذایی و افزایش مصرف غذاهای پرکالری، در بسیاری از این کشورها نقش داشتهاند.
بنابراین دیابت فقط یک مسئله مربوط به یک کشور نیست؛ اما هر کشور با توجه به فرهنگ غذایی و ظرفیتهای خود میتواند مسیر متفاوتی برای مقابله با آن انتخاب کند.
دیابت در خاورمیانه
افزایش دیابت فقط به ایران محدود نیست. بسیاری از کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا در سالهای اخیر با رشد چشمگیر دیابت مواجه شدهاند. این منطقه یکی از بالاترین نرخهای شیوع دیابت در جهان را دارد؛ بهطوری که طبق گزارش فدراسیون بینالمللی دیابت (IDF)، در سال ۲۰۲۴ حدود ۸۵ میلیون بزرگسال در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا با دیابت زندگی میکنند و تقریباً از هر ۶ بزرگسال، یک نفر مبتلا به دیابت است.
برای مثال، عربستان سعودی یکی از کشورهایی است که شیوع دیابت در آن بسیار بالاست. طبق دادههای IDF، در سال ۲۰۲۴ حدود ۵.۳ میلیون بزرگسال در عربستان مبتلا به دیابت بودهاند و شیوع دیابت در افراد بزرگسال این کشور حدود ۲۳.۱ درصد گزارش شده است.
در عراق نیز شرایط نگرانکننده است. بر اساس آمار IDF، حدودا ۲.۷ میلیون بزرگسال عراقی در سال ۲۰۲۴ با دیابت زندگی میکنند و شیوع دیابت در بزرگسالان این کشور حدود ۱۳.۴ درصد اعلام شده است.
اما سؤال مهم این است:
چرا کشورهایی که از نظر فرهنگی و تاریخی، غذاهای متنوع و ارزشمند داشتهاند، امروز با چنین چالشی مواجه شدهاند؟
علت دیابت در خاورمیانه
فقط شیرینی مقصر نیست؛ تغییر کامل سبک زندگی
گاهی وقتی درباره افزایش دیابت در کشورهای منطقه صحبت میشود، اولین چیزی که به ذهن میرسد مصرف زیاد شیرینی، دسرها و نوشیدنیهای شیرین است. این موضوع قطعاً نقش دارد، اما دلیل اصلی پیچیدهتر از یک ماده غذایی خاص است.
در بسیاری از کشورهای منطقه، طی چند دهه گذشته سبک زندگی تغییر کرده است:
- افزایش مصرف غذاهای آماده و فستفودها
- افزایش مصرف نوشیدنیهای شیرین و دسرهای پرقند
- کاهش فعالیت بدنی به دلیل زندگی شهری و استفاده بیشتر از خودرو
- افزایش اضافهوزن و چاقی
- کاهش مصرف غذاهای سنتی حاوی فیبر مانند حبوبات، غلات کامل و سبزیجات
برای مثال، در عربستان سعودی تغییرات سریع اقتصادی و شهرنشینی باعث شده الگوی غذایی بسیاری از افراد از غذاهای سنتی به سمت غذاهای پرانرژیتر و کمتحرکی بیشتر حرکت کند. این تغییرات در کنار افزایش وزن و چاقی، از عوامل مهم افزایش دیابت نوع ۲ در این کشور محسوب میشوند.
در عراق نیز عواملی مانند تغییر الگوی مصرف غذا، کاهش فعالیت بدنی، افزایش مصرف غذاهای پرکالری و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی سالهای اخیر، در افزایش خطر بیماریهای غیرواگیر مانند دیابت نقش داشتهاند.
ما چه چیزی را از دست دادهایم؟
شاید یکی از مهمترین چیزهایی که تغییر کرده، نگاه ما به غذاست.
غذا دیگر فقط وسیلهای برای رفع گرسنگی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده سلامت در طول زندگی است.
مصرف بیش از حد کربوهیدراتهای تصفیهشده، کاهش دریافت فیبر، کمبود تنوع غذایی و بیتوجهی به کیفیت مواد اولیه میتواند شرایطی ایجاد کند که بدن به مرور زمان با مشکلاتی مانند مقاومت به انسولین مواجه شود.
اما خبر خوب این است که بسیاری از این انتخابها قابل اصلاح هستند.
نقش تغذیه در دیابت
بازگشت به انتخابهای سالم؛ نه حذف غذاها
مدیریت دیابت به معنی حذف کامل غذاها یا داشتن یک رژیم سخت و غیرقابل اجرا نیست.
هدف اصلی، پیدا کردن جایگزینهای بهتر و ایجاد تعادل است.
غذاهای مفید برای دیابت
جو دوسر
جو دوسر یکی از غلات کامل ارزشمند است که میتواند جایگزین مناسبی برای بخشی از غلات تصفیهشده در برنامه غذایی باشد.
وجود فیبر محلول مانند بتاگلوکان در جو دوسر، باعث شده این ماده غذایی در الگوهای غذایی سالم مورد توجه قرار گیرد.
کینوا
کینوا میتواند به عنوان یک گزینه متنوع در کنار سایر منابع غذایی استفاده شود و به افزایش تنوع مواد مغذی در رژیم غذایی کمک کند.
دانه چیا
دانه چیا منبعی از فیبر، چربیهای مفید و ترکیبات مغذی است که میتوان آن را به روشهای مختلف مانند افزودن به ماست، اسموتی یا وعدههای غذایی استفاده کرد.
روغن زیتون
استفاده از روغن زیتون فرابکر در چارچوب یک الگوی غذایی متعادل، یکی از انتخابهایی است که میتواند جایگزین مناسبی برای برخی چربیهای کمتر مطلوب باشد.
نقش صنعت غذا
حل بحران دیابت فقط وظیفه پزشکان و سیستم درمان نیست.
صنعت غذا نیز نقش مهمی دارد؛ زیرا میتواند انتخاب سالم را سادهتر، قابل دسترستر و جذابتر کند.
وقتی محصولات غذایی با تمرکز بر مواد اولیه باکیفیت، غلات کامل، دانههای مغذی و ترکیبات طبیعی تولید شوند، مصرفکننده فرصت بیشتری برای انتخاب آگاهانه خواهد داشت.
شرکتهای غذایی میتوانند بخشی از راهحل باشند؛ نه فقط تولیدکننده محصول.
محصولات سالم OAB
در OAB باور داریم که تغییر سبک زندگی از انتخابهای کوچک روزانه شروع میشود.
به همین دلیل تلاش کردهایم محصولاتی را ارائه کنیم که بتوانند بخشی از نیاز افراد برای داشتن انتخابهای غذایی بهتر را پاسخ دهند.
هدف از ارائه این محصولات، جایگزین کردن یک ماده غذایی به تنهایی به جای درمان یا توصیه پزشکی نیست؛ بلکه فراهم کردن گزینههایی بهتر برای افرادی است که میخواهند آگاهانهتر غذا انتخاب کنند.
آینده سلامت از بشقاب ما آغاز میشود
دیابت نوع ۲ فقط نتیجه یک انتخاب اشتباه نیست؛ بلکه حاصل مجموعهای از تغییرات در سبک زندگی، محیط و عادتهای غذایی است.
اما شاید مهمترین سؤال این باشد:
چرا جامعهای با چنین پیشینه غنی غذایی، باید اجازه دهد بیماریهایی که تا حد زیادی با سبک زندگی مرتبط هستند، اینچنین گسترش پیدا کنند؟
پاسخ شاید در بازگشت به گذشته نباشد؛ بلکه در ترکیب تجربه گذشته با دانش امروز است.
ما نیاز نداریم غذاهای خود را حذف کنیم؛ نیاز داریم انتخابهای بهتری داشته باشیم.
کشوری که جو دوسر، دانههای مغذی، روغن زیتون، غلات کامل و منابع غذایی ارزشمند مانند انواع میوهها و سبزیجات در اختیار دارد، میتواند آینده متفاوتی برای سلامت خود بسازد.
کاهش دیابت از یک تصمیم بزرگ شروع نمیشود؛ از هزاران انتخاب کوچک روزانه شروع میشود.
و شاید زمان آن رسیده که دوباره یاد بگیریم:
سلامت، بخشی از فرهنگ غذایی ماست؛ نه چیزی جدا از آن. پس بیایید سلامتی را از بشقاب خود آغاز کنیم.
سوالات متداول:
چرا آمار دیابت در ایران زیاد شده؟
افزایش اضافهوزن، کمتحرکی، تغییر الگوی غذایی، مصرف بیشتر غذاهای فراوریشده و عوامل ژنتیکی و اجتماعی همگی در افزایش دیابت نقش دارند.
آیا خوردن شیرینی باعث دیابت میشه؟
مصرف شیرینی بهتنهایی علت مستقیم همه موارد دیابت نیست؛ اما مصرف زیاد خوراکیها و نوشیدنیهای شیرین میتونه موجب دریافت کالری بیشتر، اضافهوزن و افزایش خطر دیابت نوع ۲ بشه.
آیا فرد دیابتی باید تمام کربوهیدراتها رو حذف کنه؟
خیر. معمولاً هدف، حذف کامل کربوهیدرات نیست؛ بلکه انتخاب منابع مناسبتر، کنترل مقدار مصرف و توزیع متعادل آن در طول روزه.
