دیابت یک بیماری مزمن و بالقوه تهدیدکننده زندگی است. در این بیماری، بدن توانایی خود را برای تولید انسولین از دست می‌دهد یا شروع به تولید یا استفاده ناکارآمدتر از انسولین می‌کند.
افرادی که با دیابت نوع ۱ زندگی می‌کنند، باید چند بار در روز انسولین تزریق کنند. برخی از افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز ممکن است به تزریق انسولین نیاز داشته باشند.
بسیاری از افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ می‌توانند بیماری خود را با انتخاب غذاهای سالم، فعالیت بدنی، مصرف دارو و پایش منظم قند خون مدیریت کنند.
علائم دیابت
علائم دیابت در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان تا حد زیادی مشابه است. بعضی علائم در هر دو نوع دیابت مشترک هستند، اما تفاوت‌هایی نیز وجود دارد که می‌تواند به تشخیص بهتر نوع دیابت کمک کند.
علائم دیابت نوع ۱ در کودکان معمولاً طی چند هفته و با سرعت بیشتری ظاهر می‌شوند. در مقابل، علائم دیابت نوع ۲ آهسته‌تر ایجاد می‌شوند و ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول بکشد تا بیماری تشخیص داده شود.
بررسی آمار دیابت در ایران نشان می‌دهد این بیماری به یکی از چالش‌های مهم سلامت عمومی تبدیل شده است؛ موضوعی که اهمیت آگاهی خانواده‌ها از علائم، تشخیص زودهنگام و مدیریت صحیح دیابت در کودکان و نوجوانان را بیشتر می‌کند.
علائم دیابت نوع ۱
مهم‌ترین علائم دیابت نوع ۱ در نوجوانان عبارت‌اند از:
- افزایش تشنگی و تکرر ادرار
- گرسنگی زیاد
- کاهش وزن
- خستگی
- تحریک‌پذیری
- بوی میوه‌ای نفس
- تاری دید
کاهش وزن یکی از علائم رایج پیش از تشخیص دیابت نوع ۱ است. همچنین عفونت‌های قارچی در دختران و زنان می‌تواند یکی از نشانه‌های دیابت باشد.
برخی افراد هنگام تشخیص ممکن است دچار کتواسیدوز دیابتی (DKA) باشند. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که به دلیل کمبود انسولین، بدن شروع به سوزاندن چربی برای تأمین انرژی می‌کند. کتواسیدوز دیابتی یک وضعیت جدی است و به درمان فوری نیاز دارد.
با شناخت زودهنگام چهار علامت اصلی دیابت نوع ۱، ممکن است بتوان بیماری را پیش از بروز کتواسیدوز دیابتی تشخیص داد.
بنابراین توصیه می‌شود والدین نسبت به چهار علامت مهم دیابت نوع ۱ در کودکان آگاه باشند:
| مورد | توضیحات |
|---|---|
| توالت و تکرر ادرار | کودک ممکن است بیشتر از معمول به دستشویی برود. در نوزادان ممکن است پوشک‌ها سنگین‌تر و خیس‌تر شوند، یا کودکی که مدتی شب‌ادراری نداشته، دوباره دچار شب‌ادراری شود. |
| تشنگی | کودک ممکن است بیشتر از حالت معمول مایعات بنوشد، اما همچنان احساس کند تشنگی‌اش برطرف نمی‌شود. |
| خستگی | کودک ممکن است بیش از حد معمول احساس خستگی و بی‌حالی داشته باشد. |
| لاغرتر شدن | کودک ممکن است بدون دلیل مشخص وزن کم کند. |
دیابت نوع ۲
پژوهش‌ها نشان داده‌اند که چندین عامل خطر می‌توانند احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش دهند. این عوامل شامل موارد زیر هستند:
- زمینه قومی
- عوامل ژنتیکی
- عوامل مرتبط با سبک زندگی
در برخی موارد می‌توان احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ را کاهش داد یا از بروز آن پیشگیری کرد؛ در حالی که در حال حاضر چنین امکانی برای دیابت نوع ۱ وجود ندارد.
تشخیص دیابت در نوجوانان
تا همین اواخر، تقریباً تمام کودکان و نوجوانانی که دیابت در آن‌ها تشخیص داده می‌شد، مبتلا به دیابت نوع ۱ بودند.
اما امروزه دیابت نوع ۲ نیز در افراد کم‌سن‌وسال‌تر تشخیص داده می‌شود. از جمله عواملی که با این موضوع مرتبط هستند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سابقه خانوادگی قوی ابتلا به دیابت
- افزایش میزان چاقی
- اضافه‌وزن
کودکان یا نوجوانانی که به‌تازگی دیابت در آن‌ها تشخیص داده شده است، ممکن است در کنار آمدن با واکنش‌های احساسی خود نسبت به بیماری و همچنین واکنش دیگران با مشکل روبه‌رو شوند. بازگشت به مدرسه نیز می‌تواند یکی از نگرانی‌های آن‌ها باشد.
نوجوانان مبتلا به دیابت ممکن است درباره موضوعاتی مانند روابط جنسی، مصرف الکل، سیگار کشیدن، مواد مخدر غیرقانونی، رانندگی و کار نیز نگرانی‌هایی داشته باشند.
پس از تشخیص دیابت، کودک و خانواده او معمولاً به مدتی زمان برای سازگار شدن با شرایط جدید نیاز دارند.
اگر فکر می‌کنید فرزند شما دیابت دارد چه کار کنید؟
اگر کودک شما هر یک از علائم یا نشانه‌های دیابت را که در بالا گفته شد دارد، بهتر است فوراً او را نزد پزشک ببرید و درخواست آزمایش قند خون بدهید.
اگر یک آزمایش سریع و ساده با نمونه‌گیری از نوک انگشت نشان دهد که قند خون کودک بالاست، پزشک او را به تیم تخصصی دیابت یا بیمارستان ارجاع می‌دهد و نمونه برای بررسی و تشخیص دقیق‌تر دیابت به آزمایشگاه فرستاده می‌شود.
اگر علائم دیابت نادیده گرفته شود
متأسفانه تعداد زیادی از کودکان و نوجوانان زمانی به دیابت نوع ۱ مبتلا تشخیص داده می‌شوند که وارد مرحله کتواسیدوز دیابتی (DKA) شده‌اند؛ وضعیتی جدی و تهدیدکننده زندگی که به مراقبت پزشکی فوری نیاز دارد.
اگر فرزند شما دیابت نوع ۲ داشته باشد و بیماری او برای مدت طولانی تشخیص داده نشود، یا همزمان به یک عفونت مبتلا شود، ممکن است در معرض خطر بروز حالت هیپراسمولار هیپرگلیسمیک (HHS) قرار بگیرد.
همچنین بالا ماندن قند خون می‌تواند به‌تدریج به بخش‌هایی از بدن آسیب وارد کند.
کمک به فرزند خود برای ایجاد یک برنامه منظم مدیریت دیابت
کودکان مبتلا به دیابت برای ایجاد یک برنامه منظم جهت مدیریت بیماری خود به کمک والدین و افراد نزدیک نیاز دارند. این برنامه می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- پایش قند خون
- تزریق انسولین
- یادگیری شمارش کربوهیدرات‌ها
- مراجعه منظم به متخصصان مراقبت از دیابت
- کنار آمدن با نوسانات سطح قند خون
همچنین با عبور کودک از مراحل مختلف رشد و زندگی، که ممکن است چالش‌های جدیدی ایجاد شود.
کمک به نوجوانان برای حرکت به سمت خودمدیریتی دیابت
والدین کودکان کم‌سن مبتلا به دیابت معمولاً نقش بسیار فعالی در مدیریت بیماری فرزندشان دارند. اما با بزرگ‌تر شدن کودک، مهم است که به‌تدریج مهارت‌ها و اعتمادبه‌نفس لازم را برای مدیریت مستقل دیابت خود به دست آورد.
افزایش استقلال در کودکان و نوجوانان می‌تواند هم برای والدین و هم برای خود کودک چالش‌برانگیز باشد. والدین ممکن است نگران باشند که فرزندشان هنوز برای پذیرفتن بعضی مسئولیت‌ها آماده نیست، در حالی که کودک یا نوجوان تمایل بیشتری به استقلال دارد. بنابراین لازم است بین حمایت از فرزند برای مستقل‌تر شدن و واگذاری مسئولیت مدیریت دیابت به او، تعادل مناسبی برقرار شود.
برای اینکه این روند راحت‌تر انجام شود، می‌توان به نکات زیر توجه کرد:
- از همان ابتدای تشخیص، کودک را در مدیریت دیابت مشارکت دهید تا استقلال و اعتمادبه‌نفس او تقویت شود. برای مثال، می‌تواند محل تزریق را خودش انتخاب کند یا دستگاه اندازه‌گیری قند خون را روشن کند.
- میزان مسئولیتی که به کودک می‌دهید باید متناسب با سن او باشد. مربی یا آموزش‌دهنده دیابت می‌تواند درباره مسئولیت‌های مناسب هر سن راهنمایی ارائه دهد.
- کودک را به شرکت در اردوهای ویژه دیابت تشویق کنید. در این محیط‌ها می‌تواند با کودکان دیگری که دیابت دارند آشنا شود و در فضایی امن، شاد و آرام درباره مراقبت از دیابت بیشتر یاد بگیرد.
- توجه داشته باشید که اگر خیلی زود تمام مسئولیت مراقبت از دیابت را به کودک واگذار کنید، ممکن است احساس فشار، خستگی یا سردرگمی کند.
با حمایت و راهنمایی مناسب، کودک می‌تواند به‌تدریج مراقبت از دیابت را به بخشی طبیعی از زندگی روزمره خود تبدیل کند و مهارت‌ها و اعتمادبه‌نفسی به دست آورد که در تمام طول زندگی برای او مفید خواهد بود.
مشکلات روان‌شناختی چه نقشی در نوجوانان مبتلا به دیابت دارند؟
| مشکل | توضیح کوتاه |
|---|---|
| افسردگی و اضطراب | در نوجوانان مبتلا به دیابت نوع ۱ شایع‌تر است. |
| اختلالات خوردن | به‌ویژه در دختران بیشتر دیده می‌شود. |
| کاهش عمدی انسولین | بعضی نوجوانان برای کاهش وزن، دوز انسولین را کم می‌کنند. |
| کنترل ضعیف دیابت | می‌تواند باعث بالا ماندن قند خون و افزایش عوارض شود. |
| کتواسیدوز دیابتی | از عوارض خطرناک کمبود انسولین است. |
نوجوانان مبتلا به دیابت نوع ۱ بیش از دیگران در معرض برخی مشکلات روان‌شناختی مانند افسردگی و اختلالات خوردن قرار دارند. این مشکلات در دختران بیشتر از پسران دیده می‌شود. در چنین شرایطی ممکن است مدیریت دیابت مورد بی‌توجهی قرار بگیرد و در نتیجه، خطر بروز عوارض بیماری افزایش پیدا کند.
برخی نوجوانان برای کاهش وزن، عمداً مقدار کمتری انسولین مصرف می‌کنند. این رفتار که به آن کاهش عمدی دوز انسولین یا Insulin Purging گفته می‌شود، باعث می‌شود قند بیشتری در خون باقی بماند و سپس از طریق کلیه‌ها و ادرار دفع شود. در نتیجه ممکن است فرد بدون تلاش زیادی وزن کم کند، اما این روش کاملاً برخلاف اهداف درمان دیابت است.
بالا ماندن مداوم قند خون می‌تواند باعث شود عوارض دیابت خیلی زودتر بروز کنند. همچنین خطر کتواسیدوز دیابتی نیز افزایش می‌یابد؛ وضعیتی خطرناک که در اثر کمبود انسولین و برهم خوردن تعادل متابولیک بدن ایجاد می‌شود.
برای پیشگیری از این مشکلات، والدین و پزشکان باید نسبت به نشانه‌های احتمالی افسردگی، اضطراب و اختلالات خوردن در نوجوانان هوشیار باشند و در صورت مشاهده علائم، برای دریافت کمک تخصصی اقدام کنند.
سوالات متداول:
از کجا بفهمیم نوجوان دیابت داره؟
تشخیص دیابت فقط از روی علائم کافی نیست. اگر نوجوان تشنگی و ادرار زیاد، کاهش وزن یا خستگی غیرعادی دارد، بهتر است قند خون او بررسی شود و برای تشخیص دقیق‌تر به پزشک مراجعه کنید.
دیابت نوع ۱ در نوجوانان ناگهانی شروع می‌شود؟
اغلب بله. علائم دیابت نوع ۱ ممکن است طی چند روز یا چند هفته ایجاد شوند و نسبتاً سریع شدت پیدا کنند. به همین دلیل شناخت زودهنگام علائم اهمیت زیادی دارد.
آیا نوجوان مبتلا به دیابت باید همیشه انسولین تزریق کند؟
اگر نوجوان مبتلا به دیابت نوع ۱ باشد، برای تأمین انسولین مورد نیاز بدن به انسولین نیاز دارد. در دیابت نوع ۲، نیاز به انسولین به شرایط فرد و نظر پزشک بستگی دارد و همه افراد الزاماً به تزریق انسولین نیاز ندارند.
