اکسازپام (Oxazepam)؛ داروی ضد اضطراب و آرامبخش
اکسازپام یک داروی موثر از خانواده بنزودیازپینها است که به عنوان ضد اضطراب، تسکینبخش و خوابآور شناخته میشود. این دارو با نامهای تجاری نظیر Apo-Oxazepam و Serax عرضه شده و برای کنترل تنشهای عصبی و علائم قطع مصرف الکل کاربرد وسیعی دارد.
مکانیسم اثر و فارماکوکینتیک
اکسازپام موجب تضعیف سیستم عصبی مرکزی (CNS) در سطوح زیرقشری و سیستم لیمبیک مغز میشود. این دارو با افزایش اثر گاما-آمینوبوتیریک اسید (GABA)، تحریکات قشر مغز را مهار کرده و منجر به ایجاد آرامش میشود.
- جذب: جذب خوب از دستگاه گوارش؛ شروع اثر طی ۶۰ تا ۱۲۰ دقیقه.
- پخش: انتشار گسترده در بدن با پیوند پروتئینی بالا (۸۵-۹۵ درصد).
- متابولیسم: در کبد به متابولیتهای غیرفعال تبدیل میشود.
- دفع: نیمهعمر ۱۳-۵ ساعت؛ عمدتاً از طریق ادرار دفع میشود.
موارد و مقدار مصرف (دوزاژ)
هشدار: دوز دارو باید دقیقاً طبق تجویز پزشک مصرف شود.
۱. اضطراب شدید و کنترل علائم قطع الکل
بالغین: مقدار ۱۵ تا ۳۰ میلیگرم، ۳ تا ۴ بار در روز به صورت خوراکی.
۲. تنش و اضطراب خفیف تا متوسط
بالغین: مقدار ۱۰ تا ۱۵ میلیگرم، ۳ تا ۴ بار در روز.
۳. تنظیم دوز در سالمندان
شروع با ۱۰ میلیگرم ۳ بار در روز. در صورت نیاز، پزشک ممکن است دوز را به ۱۵ میلیگرم ۳ تا ۴ بار در روز افزایش دهد. سالمندان به دلیل کاهش دفع دارو، به مقادیر کمتری نیاز دارند.
عوارض جانبی اکسازپام
- اعصاب مرکزی (شایع): خوابآلودگی، گیجی، خستگی، سرگیجه، اختلال در تمرکز و حافظه، کابوسهای شبانه.
- قلبی-عروقی: افت فشار خون، کاهش ضربان قلب (برادیکاردی) و ادم.
- گوارشی: خشکی دهان، تهوع، استفراغ، یبوست یا بیاشتهایی.
- ادراری: احتباس ادرار یا بیاختیاری.
- واکنشهای متناقض: در صورت بروز اضطراب شدید، توهم یا اسپاسم عضلانی، مصرف دارو باید فوراً قطع شود.
تداخلات دارویی مهم
مصرف اکسازپام با مواد و داروهای زیر نیاز به احتیاط شدید دارد:
- الکل و مضعفهای CNS: تشدید شدید اثرات خوابآوری و تضعیف تنفس.
- سایمتیدین: افزایش غلظت پلاسمایی اکسازپام و خطر مسمومیت.
- دخانیات (سیگار): تسریع متابولیسم دارو و کاهش اثرات درمانی آن.
- آنتیاسیدها: کاهش سرعت جذب دارو.
- لوودوپا: مهار اثرات درمانی داروی پارکینسون.
موارد منع مصرف و احتیاط
- حساسیت مفرط به بنزودیازپینها یا تارترازین موجود در قرص.
- گلوکوم (آب سیاه) حاد با زاویه بسته.
- اغما و مسمومیت حاد با الکل.
- دوران شیردهی (خطر کاهش وزن و اختلال تغذیه نوزاد).
⚠️ احتیاط شدید: بیماران مبتلا به سایکوز، میاستنیگراو، پارکینسون، اختلالات کبدی/کلیوی و افرادی با افکار خودکشی.
مسمومیت و اقدامات درمانی
علائم: خوابآلودگی شدید، اغما، تنگی نفس، افت فشار خون و اختلال حرکتی.
درمان: پایش علائم حیاتی، شستشوی معده (در صورت هوشیاری و زمان کوتاه پس از مصرف)، تجویز ذغال فعال (Activated Charcoal). در موارد شدید، تهویه مکانیکی لازم است. دیالیز اثر چندانی در دفع این دارو ندارد.
نکات حیاتی برای بیماران
- تغییر وضعیت آهسته: برای جلوگیری از سقوط ناشی از افت فشار، از حالت خوابیده به نشسته یا ایستاده بسیار آرام حرکت کنید.
- زمان اثر: اثر خوابآوری ممکن است تا ۲ ساعت پس از مصرف ظاهر نشود؛ از مصرف دوز اضافی خودداری کنید.
- وابستگی: مصرف طولانیمدت ممکن است باعث وابستگی جسمی و روانی شود.
- حساسیت متقاطع: افرادی که به آسپیرین حساسیت دارند، ممکن است به این دارو نیز واکنش نشان دهند.
