مسمومیت با فلز سرب

یکی از اهداف برگزاری هفته پیشگیری از مسمومیت‌ها، ارائه اطلاعات لازم به جامعه در زمینه سموم و موادی است که به صورت بالقوه سمی می‌باشند و عدم رعایت نکات ایمنی و تماس مداوم با این سموم منجر به بروز عوارضی در انسان خواهد شد.

چرا فلز سرب ماهیتی سمی دارد؟

سرب یک گزنوبیوتیک محیطی است که در همه جا وجود دارد و می‌تواند باعث اختلالات فیزیولوژیکی، بیوشیمیایی و رفتاری در انسان و حیوانات گردد. متاسفانه مواجهه با سرب اجتناب‌ناپذیر است، زیرا استفاده از این فلز در زندگی روزمره انسان از محل کار تا خانه وجود دارد و همچنین سرب در محیط تجمع می‌یابد. بر اساس اطلاعات آماری میلیون‌ها تن از سرب در هر سال تولید می‌شود و سرب چهارمین عنصر مورد استفاده در جهان می‌باشد که به طور اختصار به برخی از مکانیسم‌های اثرات سمی آن اشاره می‌کنم:

• در استخوان: سرب سطوح در گردش ۱.۲۵ دی هیدروکسی ویتامین D را تغییر می‌دهد و باعث تغییر در هموستازی کلسیم و عملکرد سلول استخوان می‌شود.

• در سلول‌های عصبی: سرب جانشین کلسیم به عنوان پیامبر ثانویه نرون‌ها شده و کانال‌های کلسیم وابسته به ولتاژ را بلوکه کرده و جریان کلسیم و آزادسازی نوروترانسمیترها را بلوکه می‌کند. این عمل منجر به مهار انتقال سیناپس می‌شود.

• اختلال پروتئینی: نشان داده شده است که اختلال در آزاد سازی نوروترانسمیتر از طریق پیوند سرب با پروتئین کیناز C امکان‌پذیر است. اخیراً مشخص شده است که سرب، کالمودولین (پروتئین دیگر متصل شونده به کلسیم که در اگزوسیتوز نوروترانسمیتر دخیل است) را فعال می‌کند.

سرب می‌تواند از طریق جانشین شدن به جای کلسیم در فرایندهای وابسته به کلسیم از جمله یادگیری، حافظه، رشد و تمایز سلول‌های عصبی و عملکرد حرکتی اختلال ایجاد کند. سرب همچنین در موارد زیر نقش دارد:

• اختلالات یادگیری، هوش و حافظه

• بیش‌فعالی و مشکلات شناختی

• مشکلات رفتاری، عاطفی و پرخاشگری

• مهارت‌های حرکتی دوران کودکی، مهارت‌های خواندن و ریاضی

از طرف دیگر سرب می‌تواند سطوح داخل سلولی کلسیم در مویرگ مغزی، نرون‌ها، هپاتوسیت‌ها و سرخرگ‌ها را افزایش داده و باعث انقباض ماهیچه‌های صاف و ایجاد فشار خون بالا باشد.

همچنین سرب با بیوسنتز هِم (Heme) از طریق مداخله با آنزیم‌ها باعث کاهش هموگلوبین و ایجاد آنمی می‌گردد. سرب جذب گلوتامات و فعالیت گلوتامات سنتتاز را در آستروسیت‌ها مهار می‌کند، بنابراین با مهار تولید مجدد گلوتامات، باعث تحریک‌پذیری شدید می‌گردد. سرب اغلب در گلبول‌های قرمز (۹۹%) یافت می‌شود و به بافت نرم توزیع می‌شود. به همین علت کبد، ریه، طحال و کلیه دارای غلظت بالایی از این عنصر هستند.

منابع آلودگی با سرب (خانگی، صنعتی و محیط زیست) کدام است؟

این منابع بسیار گسترده هستند و عبارتند از:

• ظروف سفالی لعاب‌دار (بویژه هنگامی که محتوی این ظروف اسیدی باشند)

• رنگ‌ها (بویژه در خانه‌های قدیمی)

• چسب‌ها، پودرها و لوازم آرایشی

• صفحات رنگین روزنامه‌ها و مجلات

• آب، خاک، گیاهان و مواد غذایی

• اسباب‌بازی‌ها و خوردن گرد و غبار روی اشیاء

• استنشاق هوای آلوده به سرب

• حشره‌کش‌های استفاده شده در کشاورزی

• سرب بنزین، معادن و وسایل الکتریکی

• آب نگهداری شده در لوله‌های سربی

تاریخچه جهانی حذف سرب؛ کشورهای پیشرو کدامند؟

اکثر کشورهای دنیا در این خصوص برنامه‌ریزی‌های دقیق و اقدامات لازم را جهت کنترل سرب انجام داده‌اند. به عنوان مثال غیر از چند کشور معدود از جمله کره شمالی و الجزایر، اکثر کشورها سرب را از بنزین حذف کرده‌اند. برخی کشورها در زمینه کنترل پیشرو بوده‌اند:

• کانادا: استفاده از سرب در لوله‌های آب تا سال ۱۹۷۵ و لحیم‌کاری تا ۱۹۸۶ مجاز بود.

• استرالیا: کنترل جدی سرب در محیط کار از سال ۱۹۹۴ شروع شده است.

• آمریکا: حذف سرب از بنزین از سال ۱۹۷۶ و کاهش درصد سرب در رنگ از سال ۱۹۵۰ شروع شد (ممنوعیت کامل در سال ۱۹۷۸).

• چین: حذف سرب از بنزین از سال ۲۰۰۰ شروع شده است.

اقدامات ایران جهت حذف آلودگی ناشی از سرب

دستور اجرایی کردن کنترل سرب از سال ۱۳۹۲ شروع شده و طبق برنامه زمان‌بندی شده تا پایان سال ۱۳۹۲ نتایج ناشی از اقدامات جمع‌بندی خواهد شد. از اقدامات صورت گرفته تا کنون حذف سرب از بنزین و صنعت رنگ می‌باشد.

چه افرادی در معرض مسمومیت هستند و نحوه تماس چگونه است؟

ابتدا بهتر است به محل‌های تولید سرب اشاره کنیم:

1. استخراج: از معادن سرب (سنگ معدن گالن، سروسیت و آنژلسیت).

2. ذوب و پالایش: سرب ذوب شده از کنسانتره تولید می‌شود.

3. مصارف صنعتی: اکسید سرب مهمترین ترکیب است. صنایع باطری‌سازی، کابل‌سازی، صنایع نفت و پالایش، کبریت‌سازی، پلاستیک و ساختمان‌سازی.

بیشترین مصرف فلز سرب در بخش ترابری و الکتریکی می‌باشد. جذب سرب در افراد شاغل در این صنایع تحت تاثیر سن، رژیم غذایی، وضعیت آهن و کلسیم بدن و همچنین ویژگی فیزیکوشیمیایی ذرات جذب شده قرار دارد.

چرا مسمومیت با سرب در کودکان و زنان باردار خطرناک‌تر است؟

جفت و سد خونی-مغزی حفاظت کاملی از عدم نفوذپذیری به سرب را ندارند و به همین دلیل سرب از این سیستم‌ها به آسانی وارد بدن جنین و کودکان می‌گردد.

• سلول‌های آندوتلیال که مویرگ‌های مغز در حال رشد را تشکیل می‌دهند نسبت به اثرات سرب از سلول‌های بالغ حساس‌ترند.

• با توجه به دوره بحرانی اثرات سرب روی مغز که کمتر از دو سال است، مواجهه با سرب باعث اختلالات شناختی می‌گردد.

• جذب گوارشی سرب در کودکان بیشتر از بزرگسالان است.

• بانوان بسیار بیشتر از آقایان حساس هستند و احتمالاً بیش از مردان دچار تغییرات اریترپوئری می‌گردند.

علایم مسمومیت با سرب در انسان چیست؟

مسمومیت حاد:

• گرفتگی عضلانی

• دردهای شکمی کولیکی شدید و یبوست

• تهوع، استفراغ و مدفوع خونی

• سردرد، گیجی، کاهش سطح هوشیاری، کما و صرع

• التهاب عصب بینایی

مسمومیت مزمن و طولانی مدت:

• بی‌خوابی، گیجی، اختلال تمرکز و حافظه

• نوروپاتی حرکتی انتهایی و آنسفالوپاتی

• اختلالات سیستم تولیدمثلی (نازایی در مردان، سقط خود به خودی)

• آرتریت ناشی از نقرس و اختلالات کلیوی

• آنمی، رنگ پریدگی و خط خاکستری-آبی در لثه (خط سرب)

نحوه تشخیص مسمومیت با سرب

متداول‌ترین تظاهر کلینیکی مسمومیت با سرب کولیت روده‌ای (اسپاسم روده کوچک) است و معمولا حالت توسعه یابنده داشته و همیشه با یبوست شدیدی همراه است. درد در اطراف یا پایین ناف متمرکز می‌باشد. نشانه دیگر مسمومیت خاکستری رنگ شدن لثه‌ها است.

• جهت تشخیص دقیق از سنجش محیطی و سنجش بیولوژیک استفاده می‌شود.

روش‌های درمان مسمومیت با سرب

درمان اصلی در این افراد استفاده از عوامل شلاته‌کننده است:

1. دیمرکاپرول (Dimercaprol) و CaNa2-EDTA: جهت کاهش سرب بالای جذب شده بدن. (در بیماران کلیوی دی مرکاپرول توصیه می‌شود).

2. پنی‌سیلامین (Penicillamine): به عنوان شلاته‌کننده دهانی استفاده می‌شود.

3. ساکسیمر (Succimer/DMSA): در درمان بچه‌ها با سرب خون بیشتر از ۴۵ g/dl، تنها عامل شلاته‌کننده دهانی توصیه شده و مورد تایید FDA می‌باشد.

نکته: EDTA اگر همراه دی مرکاپرول داده نشود، سرب را از استخوان‌ها به بافت نرم حرکت می‌دهد و می‌تواند سمیت حاد را شدیدتر کند.

چگونه می‌توانیم از مسمومیت با سرب پیشگیری نماییم؟

در محیط کار:

• کنترل دقیق منبع غبار یا بخارات و اعمال کنترل تکنیکی.

• ممنوعیت مصرف غذا، آشامیدنی و سیگار در حین کار.

• منع کارگرانی که جذب سرب بالایی داشته‌اند تا زمان کاهش مقادیر خطرناک.

در خانه و کودکان:

• با توجه به اینکه مسمومیت بچه‌ها از طریق گرد و غبار، خاک، غذا، آب و تکه‌های رنگ می‌باشد، توجه لازم به نظافت و دوری از این موارد ضروری است.

وظیفه جامعه و خانواده‌ها برای کاهش آلودگی چیست؟

با توجه به اینکه مسمومیت ناشی از سرب به طور کامل قابل پیشگیری است:

1. استفاده از وسایل ایمنی بهداشتی مخصوصاً در صنعت و کشاورزی با جدیت بیشتری کنترل گردد.

2. ارتقاء سطح آگاهی افراد در خصوص تاثیرات سمی این عنصر بسیار ضروری می‌باشد.