بیماری سیلیاک

گلوتن و بیماری سلیاک: راهنمای کامل علائم، تشخیص و رژیم غذایی

گلوتن (Gluten) نوعی پروتئین است که در گندم، جو و چاودار یافت می‌شود. در افراد سالم، این پروتئین به راحتی هضم می‌شود، اما در افراد مبتلا به بیماری سلیاک یا حساسیت به گلوتن، مصرف آن می‌تواند عواقب جدی برای سلامتی داشته باشد.

بیماری سلیاک چیست؟ (مکانیسم بیماری)

سلیاک یک اختلال خودایمنی و ژنتیکی روده باریک است. وقتی فرد مبتلا گلوتن مصرف می‌کند، سیستم ایمنی بدن به سلول‌های خودی حمله کرده و پرزهای روده (Villi) را تخریب می‌کند.

• نقش پرزها: جذب مواد مغذی از طریق این پرزهای انگشت‌مانند انجام می‌شود.
• نتیجه تخریب: با صاف شدن و از بین رفتن پرزها (آتروفی)، سطح جذب مواد غذایی کاهش می‌یابد و بدن دچار سوءتغذیه، کم‌خونی و کمبود ویتامین می‌شود، حتی اگر فرد غذای کافی بخورد.

تفاوت حساسیت به گلوتن و سلیاک

اگرچه علائم این دو مشابه است، اما یکی نیستند. سلیاک یک بیماری ژنتیکی است که باعث آسیب بافتی می‌شود، اما حساسیت به گلوتن ممکن است آسیب بافتی ایجاد نکند ولی علائم آزاردهنده‌ای مثل نفخ و خستگی ایجاد کند. درمان هر دو، حذف کامل گلوتن است.

علائم و نشانه‌ها

علائم سلیاک طیف وسیعی دارد و ممکن است گوارشی یا غیرگوارشی باشد:

۱. علائم گوارشی

• اسهال مزمن (گاهی اسهال چرب، حجیم و رنگ‌پریده)
• نفخ و ورم شکم و گاز معده
• یبوست و دردهای شکمی
• تهوع و استفراغ

۲. علائم غیرگوارشی و عمومی

• کم‌خونی فقر آهن (که به درمان دارویی پاسخ نمی‌دهد)
• خستگی مزمن، ضعف و افسردگی
• کاهش وزن بی‌دلیل
• دردهای استخوان و مفاصل (ناشی از پوکی استخوان)
• آفت‌های دهانی دردناک
• سوزن‌سوزن شدن دست و پا
• ناباروری و سقط جنین
• مشکلات پوستی (درماتیت هرپتی‌فرم)

در کودکان: اختلال در رشد، کوتاهی قد، آسیب به مینای دندان و تحریک‌پذیری عصبی بسیار شایع است.

روش‌های تشخیص

1. آزمایش خون: اندازه‌گیری آنتی‌بادی‌های خاص (مانند Anti-tTG و Anti-Gliadin).
2. بیوپسی (نمونه‌برداری): تشخیص قطعی با آندوسکوپی و برداشتن نمونه کوچکی از بافت روده برای بررسی تخریب پرزها انجام می‌شود.

نکته مهم: هرگز قبل از انجام آزمایش، گلوتن را از رژیم غذایی حذف نکنید، زیرا باعث منفی شدن کاذب جواب آزمایش می‌شود.

رژیم غذایی: چه بخوریم و چه نخوریم؟

تنها راه درمان، پیروی از رژیم غذایی ۱۰۰٪ بدون گلوتن تا پایان عمر است. حتی مقدار بسیار کمی گلوتن (به اندازه یک خرده نان) می‌تواند باعث آسیب روده شود.

⛔ لیست غذاهای ممنوعه (حاوی گلوتن)

• غلات: گندم، جو (Barley)، چاودار (Rye) و گندم سیاه.
• نان و شیرینی: انواع نان (سنگک، لواش، باگت)، بیسکویت، کیک، کلوچه، کراکر و ویفر.
• غذاهای آماده: ماکارونی، پاستا، رشته‌فرنگی، پیتزا، سوسیس، کالباس، کتلت و کباب‌های رستورانی (که آرد سوخاری دارند).
• سس‌ها و چاشنی‌ها: سس سویا، سس‌های سفید آماده، سرکه سفید (اگر از گندم باشد)، کشک‌های صنعتی غلیظ شده با آرد.
• سایر: قهوه فوری، نسکافه، شکلات‌های حاوی بیسکویت، آجیل بوداده (اگر با آرد تفت داده شده باشد).

✅ لیست غذاهای مجاز (بدون گلوتن)

• غلات جایگزین: برنج، ذرت، سیب‌زمینی، سویا، ارزن، گندم سیاه (Buckwheat)، آرد نخودچی.
• پروتیین‌ها: گوشت قرمز، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ و حبوبات (عدس، لوبیا) – به شرطی که فرآوری نشده باشند.
• میوه و سبزیجات: تمام میوه‌ها و سبزیجات تازه.
• لبنیات: شیر، ماست و پنیر (مراقب افزودنی‌ها باشید).
• روغن‌ها: روغن زیتون، کانولا، هسته انگور و کنجد.

نکته درباره جو دوسر (Oat):
جو دوسر به طور طبیعی فاقد گلوتن است و بهترین جایگزین نان محسوب می‌شود. اما اغلب در مزارع یا کارخانه‌ها با گندم آلوده می‌شود. بیماران سلیاک باید فقط از جو دوسر خالص و مطمئن (بدون گلوتن) استفاده کنند.

ارتباط با گروه‌های خونی (نظریه دکتر د.آدامو)

طبق تحقیقات دکتر پیتر د.آدامو، دارندگان گروه خونی O بیشترین حساسیت را به گندم و فرآورده‌های حاوی گلوتن دارند. لکتین‌های موجود در گندم می‌تواند باعث التهاب در دستگاه گوارش این افراد شود. بنابراین حذف گندم برای گروه خونی O، حتی بدون داشتن بیماری سلیاک، می‌تواند به سلامت گوارش کمک کند.