هپارین (Heparin Sodium): راهنمای جامع ضد انعقاد
هپارین یک داروی ضد انعقاد تزریقی است که با مهار واکنشهای لختهسازی خون، از تشکیل لختههای جدید جلوگیری کرده و از بزرگ شدن لختههای موجود پیشگیری میکند. این دارو در اورژانسهای قلبی، عروقی و جراحیها کاربرد حیاتی دارد.
اطلاعات پایه و طبقهبندی
| دسته دارویی | ضد انعقاد (Anticoagulant) |
| رده بارداری | گروه C (از جفت عبور نمیکند، اما احتیاط شدید لازم است) |
| اشکال دارویی | آمپولهای تزریقی (1000، 5000 و 10000 واحد در میلیلیتر) |
مکانیسم اثر
هپارین با اتصال به “آنتیترومبین III”، سرعت تشکیل کمپلکس آنتیترومبین-ترومبین را افزایش میدهد. این عمل باعث غیرفعال شدن ترومبین شده و مانع از تبدیل فیبرینوژن به فیبرین (که عامل اصلی لخته است) میشود.
پروتکلهای دوزاژ و مصرف
توجه: دوز دقیق بر اساس وزن، سن و آزمایش PTT تنظیم میشود.
۱. درمان ترومبوز وریدی (DVT) و آمبولی ریه
- بزرگسالان:
- تزریق اولیه (Bolus): ۵۰۰۰ تا ۱۰,۰۰۰ واحد وریدی.
- نگهدارنده: ۲۰,۰۰۰ تا ۴۰,۰۰۰ واحد در ۲۴ ساعت (با پمپ انفوزیون) یا ۵۰۰۰ واحد هر ۴ ساعت وریدی.
- هدف: تنظیم دوز تا زمانی که PTT بیمار ۱.۵ تا ۲ برابر مقدار نرمال شود.
- کودکان:
- اولیه: ۵۰ واحد به ازای هر کیلوگرم (IV Bolus).
- نگهدارنده: ۵۰-۱۰۰ واحد/کیلوگرم هر ۴ ساعت یا انفوزیون مداوم ۲۰,۰۰۰ واحد/متر مربع در روز.
۲. پیشگیری از آمبولی (بعد از سکته قلبی یا جراحی)
- بزرگسالان: ۵۰۰۰ واحد زیرجلدی (SC) هر ۸ تا ۱۲ ساعت.
۳. جراحی قلب باز
- بزرگسالان: ۱۵۰ تا ۴۰۰ واحد به ازای هر کیلوگرم (انفوزیون مداوم).
۴. باز نگه داشتن آنژیوکت/کاتتر
- مقدار: ۱۰ تا ۱۰۰ واحد (Flush) جهت شستشو.
عوارض جانبی و خطرات
- شایع: افزایش زمان لختهسازی، درد خفیف در محل تزریق.
- خطرناک:
- خونریزی (Hemorrhage): از لثه، بینی، گوارش یا ادرار.
- ترومبوسیتوپنی: کاهش شدید پلاکتهای خون.
- سندرم لخته سفید: نوعی ترومبوز شریانی نادر.
- پوکی استخوان: در مصرف طولانیمدت (بیش از یک ماه).
تداخلات دارویی و غذایی
| افزایشدهنده اثر هپارین (خطر خونریزی) | کاهشدهنده اثر هپارین |
| آسپیرین، NSAIDها، وارفارین، سفالوسپورینها، پنیسیلینها. گیاهان: سیر، زنجبیل، جینکو، شبدر قرمز. | آنتیهیستامینها، دیگوکسین، نیکوتین (سیگار)، تتراسایکلینها. |
مسمومیت و پادزهر (Antidote)
در صورت بروز خونریزی شدید، پادزهر هپارین داروی «پروتامین سولفات» (Protamine Sulfate) است.
نحوه اثر: ۱ میلیگرم پروتامین حدود ۹۰ تا ۱۱۵ واحد هپارین را خنثی میکند. تزریق باید آهسته و وریدی باشد (حداکثر ۵۰ میلیگرم در ۱۰ دقیقه).
⛔ موارد منع مصرف مطلق و احتیاط
- ممنوعیتها: خونریزی فعال (مگر در DIC)، هموفیلی، پلاکت پایین (ترومبوسیتوپنی)، فشار خون شدید و کنترل نشده، احتمال خونریزی مغزی، زخمهای گوارشی باز.
- هشدار جراحی: حین جراحیهای مغز، چشم و نخاع یا بیحسی نخاعی مصرف آن بسیار پرخطر است.
- بارداری: با اینکه از جفت عبور نمیکند، در سه ماهه سوم و پس از زایمان به دلیل خطر خونریزی رحم باید با احتیاط شدید مصرف شود.
نکات پرستاری و توصیهها
- تزریق عضلانی (IM) ممنوع: هپارین نباید عضلانی تزریق شود (خطر هماتوم).
- پایش آزمایشگاهی: قبل و حین درمان، تستهای PTT، پلاکت و هماتوکریت باید چک شوند.
- قطع ناگهانی: قطع ناگهانی دارو ممکن است باعث افزایش شدید انعقادپذیری خون شود (معمولاً تبدیل به وارفارین خوراکی انجام میشود).
- مراقبت بیمار: استفاده از مسواک نرم، ریشتراش برقی و گزارش هرگونه خونریزی غیرعادی، مدفوع سیاه یا ادرار خونی الزامی است.
